با نگاهی به مقوله مفعول های پنج گانه در زبان عربی می بینیم که دو نوعِ این مفعول ها یعنی مفعول به و مفعول فیه (ظرف زمان و مکان) در زبان فارسی معادل هایی به همین نام دارند. ولی سه نوع دیگر مفعول ، به عنوان یک نقش نحوی در زبان فارسی شناخته شده نیست. درباره اینکه این نقش ها در زبان فارسی وجود دارد یا نه، تحقیقات چندانی صورت نگرفته است، نظر به اینکه زبان عربی و فارسی از یک خانواده نیستند تا در حوزه تطبیق بگنجند، بررسی این مباحث ، در این دو زبان در حوزه «زبان شناسی مقابله ای» صورت می گیرد. با توجه به قرابت بسیار زیاد بین دو زبان که با نگاهی به دستور های سنتی نوشته شده فارسی در مقوله های صرفی، نحوی و نام گذاری اصطلاحات دستوری به آسانی قابل دریافت است، این مقاله می کوشد به بحث در مفعول های مطلق، له و معه که برابر نهادهای آن ها در فارسی انجام نشده است، بپردازد و برای این نقش ها معادلی در زبان فارسی بیابد و مساله تفاوت میان نقش های مذکور در نحو فارسی و عربی را مورد بررسی قرار دهد. سپس با ارائه شواهدی از متون نظم و نثر فارسی، و بازنمایی تفاوت های آنها در دو زبان، برای معادل های فارسی نام ها و اصطلاحاتی درخور وضع کند. شایان ذکر است این نام گذاری متاثر از زبان عربی است.

متمم مفعول به عنوان یکی از مقولات مهم و چالش برانگیز دستوری از گذشته تاکنون مورد توجه زبان شناسان و دستورنویسان واقع شده است. پژوهش حاضر ساخت دارای مقولۀ متمم مفعول را بر اساس سه فرضیۀ اساسی تحت عنوان نظریۀ خرده جمله، نظریۀ محمول سازی و نظریۀ محمول مرکب مورد بررسی قرار می دهد. اغلب زبان شناسان و دستور نویسانی که تاکنون ساخت متمم مفعول را در زبان فارسی بررسی کرده اند، دیدگاهی مشابه نظریۀ محمولسازی ارائه نموده اند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که تحلیل ساخت حاوی متمم مفعول بر اساس نظریۀ محمول سازی با اصول نظریۀ حاکمیت و مرجع گزینی و برنامۀ کمینه گرا همچون معیار نقش معنایی، اصل فرافکن و فرضیۀ اعطای نقش تتای یکسان (یوتا) مغایرت دارد. همچنین تحلیل ساخت مذبور بر اساس نظریۀ محمول مرکب از یک سو، با افزایش تعداد افعال مرکب در زبان فارسی زایایی و اصل اقتصاد زبانی را نادیده می گیرد و از سوی دیگر رابطۀ گزاره ای بین متمم مفعول و گروه اسمی پیش از آن را از دست می دهد. در ادامه به پیروی از رویکرد خرده-جمله و با استناد به استدلال هایی نظیر تناوب موضوعی، محدودیت گزینشی، ابهام در جملات مرکب استفهامی، حضور در بافت های نحوی مختلف، اصطلاح پاره، رابطۀ تطابق، هم تعبیری، آزمون پاره جمله، قلب نحوی، خلأ نحوی، آزمون جایگزینی با ضمیر و توزیع انواع گروه اسمی به عنوان فاعل ساخت خرده جمله نشان داده می شود که ساخت دارای متمم مفعول را باید به همراه گروه اسمی پیش از آن به عنوان سازه ای مستقل تحت عنوان ساخت خرده جمله در نظر گرفت.

زبان فارسی از زبانهایی است که دارای آرایش واژگانی آزاد است و، در آن، سازه هایی یک جمله می توانند در چند جایگاه قرار گیرند. در دستور زایشی، نخستین کسی که به فرایند جابه جایی آزاد سازه ها اشاره کرد راس (Ross 1967) بود. او گشتار قلب نحوی را برای حرکت سازه ها در این زبانها پیشنهاد کرد. اما، پس از راس، زبان شناس ژاپنی، مامورو سایتو (Sairo 1985)، به مطالعه و توصیف دقیق این فرایند در زبان ژاپنی پرداخت و ویژگی های متعدد آن را نشان داد. از آن پس، از اصطلاح قلب نحوی به عنوان اصطلاح پوششی استفاده می شود که با اعمال آن آرایش واژگانی در زبان هایی که به اصطلاح دارای آرایش واژگانی آزادند به صورت نشاندار در می آید. در زبان هایی مانند ژاپنی، روسی، آلمانی، هندی و فارسی، سازه های می توانند در روساخت جمله با آرایشهای گوناگون ظاهر شوند بدون آنکه معنای اصلی جمله دستخوش تغییر شود. (Saito 1985; Fukui 1997; Mahajan 1994; Bailyn 1999 ) در بخش اول این نوشته، ابتدا به معرفی مختصر قلب نحوی در فارسی خواهیم پرداخت و انواع آن را نشان خواهیم داد. همچنین، رابطه آن را با مشخص بودگی آن و آرایش واژگانی بی نشان فارسی جستجو خواهیم کرد. در بخش دوم، به بررسی جایگاه مفعول مستقیم در جملات فارسی با دقت بیشتری خواهیم پرداخت و خواهیم کوشید ثابت کنیم که در آرایش واژگانی فارسی باید برای مفعول مستقیم، بسته به مشخص یا نا مشخص بودن آن، دو جایگاه متفاوت، قبل از مفعول غیر مستقیم و پس از آن، در نظر گرفت. سرانجام، در بخش سوم، نشان خواهیم داد که پذیرش وجود دو جایگاه برای افعال مرکب فارسی از ترکیب مفعول + فعل کمک کند...

از آن جا که بخش گسترده ای از ارتباط انسان ها به وسیله ی ارتباطات غیرکلامی پدید می آید، لذا می توان به این نوع ارتباط به عنوان یک نشانه نگریست و مناسبات دال و مدلول های آن را بررسی نمود. در متون داستانی گستره ی وسیعی از ارتباطات غیرکلامی (دال مرکزی) با همنشینی در کنار دال های شناور معناساز، متضمن مدلول هایی متناسب با بافت ارتباط است. در پژوهش حاضر تلاش می شود با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، همنشینی دال و مدلول در ارتباطات غیرکلامی رمان «ایام معه» (1960م) از کولیت الخوری (1931م) مورد بررسی قرارگیرد. بخشی از نتایج نشان می دهد در روابط میان فردی شخصیت های داستان-به ویژه شخصیت های زنانه-دال های غیرکلامی مرتبط با دلالت های چهره از بسامد بالایی برخوردار است. این میزان از بسامد نشان دهنده ی این حقیقت است که زنان به ویژه در جامعه های مردسالار، از گفتارهای قطعی می پرهیزند و در گفتار اغلب آن ها نوعی تعریض وجود دارد. دلیل این روش ارتباط از موقعیت متزلزلشان در اجتماع مردسالار نشات گرفته است. همچنین مدلول های ارتباطات غیرکلامی در این اثر بیشتر در دایره ی مفاهیم مثبتی قرار می گیرد که خلاصه ی آن، رضایت از گذشته، شادی در حال و امید به آینده است؛ این ویژگی با روحیات شخصیت های زنانه ی داستان و تیپ شخصیتی آن ها که بیشتر تاییدگر و صلح جو هستند، هم خوانی دارد.

مفعول نمایی افتراقی ویژگی زبانهایی است که همه مفعولها را به یک شیوه نشان نمی دهند. بوسونگ (1985) این پدیده را در برخی از زبانهای ایرانی بررسی کرده است. آیسن (2003) نشانه «را» در فارسی را نشانه ای می داند که به معرفگی و جانداری مفعولها حساس است و این زبان را نمونه ای از زبانهای دارای مفعول نمایی افتراقی می داند. در این مقاله نشان داده ایم برخلاف دیدگاه آیسن (2003)، نمی توان گفت «را» در فارسی فقط طبقه خاصی از مفعولها را همراهی می کند، به سه دلیل: اولا می تواند در طیف معرفگی با همه مفعولها ظاهر شود و حضور آن تاثیری کلامی دارد، دوم اینکه طیف جانداری نقشی در حضور «را» ندارد، سوم اینکه می تواند با مواردی از غیر مفعولها نیز ظاهر شود. پس با در نظر گرفتن این سه مورد، نمی توان دیدگاه آیسن (2003) را در مورد نقش «را» اقتصادی فرض کرد.

مفعول نشانه اضافه ای یکی از وابسته های نحوی فعل در زبان فارسی است که تاکنون در کتاب های دستور و مقالات زبان شناختی مربوط به زبان فارسی توجه چندانی به آن نشده است. در این مقاله، می کوشیم، ضمن معرفی این وابسته نحوی فعل در زبان فارسی، شواهدی از کاربرد آن را در فارسی گفتاری و ادبیات قدیم فارسی به دست دهیم. بخش نخست مقاله به بحث در باره تفاوت ها و شباهت های مفعول نشانه اضافه ای با دیگر وابسته های فعل اختصاص دارد. در بخش دوم، به مطالعه شباهتی پرداختیم که بین این وابسته نحوی و عنصر ضمیر در برخی از عبارت های فعلی ضمیردار وجود دارد. در این قسمت، همچنین بحث کرده ایم که چگونه می توان این دو را از هم متمایز ساخت؛ دیگر این که شیوه ضبط و مدخل بندی هر کدام از آنها در فرهنگ ها چگونه باید باشد. بخش سوم به بررسی کاربرد مفعول نشانه اضافه ای در گونه های فارسی و نیز در ادبیات قدیم این زبان اختصاص دارد. در پایان، دست به جمع بندی مطالب و نتیجه گیری زده ایم.  

نقد روان شناختی یکی از روش های نوین نقد ادبی است که می کوشد به آنچه در ورای اثر ادبی است، بپردازد تا پیوستگی میان هنر و هنرمند را پیدا کند. آبراهام مزلو، روان شناس آمریکایی، معتقد است که انسان طبیعتا به رشد نیاز دارد و برای رسیدن به این رشد و کمال، نیازمند گذر از پنج مرحله از نیازهاست: نیازهای فیزیولوژیکی، نیازهای امنیتی، نیازهای اجتماعی، نیازهای احترامی و نیازهای خودشکوفایی. در حقیقت، این نیازها وسیله ای است که فرد را برای رسیدن به هدف یاری می رساند و ابتدا باید نیازهای سطح پایین تامین شود تا بتوان به سطوح بالاتر و در نهایت به خودشکوفایی رسید. در همین راستا پژوهش حاضر به بررسی شخصیت اصلی رمان ایام معه (روزهایی که با او گذشت) اثر کولیت خوری، نویسنده زن سوری، بر اساس نظریه مزلو پرداخته است. رمان مذکور تا حد زیادی بیانگر شخصیت خوری و جامعه اوست؛ جامعه ای که محدودیت های آن، از بزرگ ترین موانع رشد و تعالی زنان است. با وجود این، بسیاری از آنان برای خودشکوفایی و خلاقیت، در برابر این موانع، مقاومت و تلاش خود را برای نیل به کمال، بیشتر می کنند. نتایج پژوهش، نشان از آن دارد که این رمان، با شاخصه های مطرح شده از سوی مزلو برای خودشکوفایی هم خوانی دارد. بسیاری از زنان و دختران به خاطر موانعی چون سنت ها و آداب و رسوم نادرست حاکم، زمینه ای برای رشد و شکوفایی و پرورش استعدادهای خود نمی یابند. بارزترین نیاز شخصیت اصلی رمان، وجود یک حامی است که بتواند موانع رشد او را بردارد و آرزوهایش را محقق کند. او علی رغم اینکه تمامی مولفه های خودشکوفایی را ندارد، اما وجود شاخصه هایی همچون مقاومت در برابر فرهنگ پذیری، مسیله مداری و پذیرش خود و دیگران، خلاقیت و سادگی و طبیعی بودن در او نشان از خودشکوفایی دارد. وی برای دستیابی به نیازهای سطح چهارم و پنجم هرم مزلو تلاش می کند و در این راه، ضمن مقاومت در برابر فرهنگ غالب، با پرورش استعدادهای خود، از جمله سرودن شعر و نواختن موسیقی، به خودشکوفایی می رسد.

چنانچه در زبانی برای نشان دادن نقش مفعولی از نشانه حالت استفاده شود، در آن زبان مفعول نمایی وجود دارد و در صورتی که نشانه حالت مفعولی تنها با زیرمجموعه ای از مفعول های آن زبان همراه شود، مفعول نمایی به صورت افتراقی است. ویژگی هایی مانند «معرفگی» و «جانداری» مفعول ازجمله دلایل حضور نشانه مفعولی در کنار یک مفعول در میان برخی زبان های جهان هستند. هدف از نگارش مقاله حاضر، بررسی وضعیت مفعول های مستقیم نشانه دار و بدون نشانه، با توجه به جانداری و معرفگی، در متون مکتوب مازندرانی است تا از این طریق رابطه بین این عوامل مشخص شود. در این پژوهش از رویکرد «آیسن» (2003) در چارچوب «نظریه بهینگی» استفاده شده است. با بررسی «مفعول نمایی افتراقی» در یک پیکره مازندرانی در مجموع، 148 گروه اسمی مفعول مستقیم، شناسایی و مشخص شد که هر دو ویژگی معرفگی و جانداری در حضور نشانه مفعولی در کنار مفعول مستقیم در این پیکره زبانی از زبان مازندرانی تاثیرگذار هستند.

در نمایه سازی مفعول همزمان با گروه اسمی آزاد مفعولی، ضمیر واژه بستی هم مرجع با آن به فعل ملحق می شود. این پدیده دستوری در زبان فارسی اختیاری است و به نظر می رسد عوامل کلامی نظیر معرفگی، مشخص بودگی و ساخت اطلاع در وقوع آن دخیلند. در این پژوهش برآنیم تا تاثیر سلسله مراتب معرفگی در نمایه سازی مفعول در زبان فارسی را مورد بررسی قرار دهیم. بدین منظور داده های زبانی گونه گفتاری فارسی معیار مشتمل بر 455 مورد که از منابع مختلفی جمع آوری گردید مورد بررسی قرار گرفت. شواهد زبان فارسی از نقش مسلم معرفگی در نمایه سازی مفعول حکایت دارد، چرا که بیش از 90 درصد موارد نمایه شده به گروه های اسمی معرفه تعلق دارد و تنها حدود 3 درصد داده ها به نمایه سازی مفعول نکره نامشخص اختصاص می یابد. بررسی دقیق تر شواهد در چارچوب دستور نقش و ارجاع آشکار می سازد که گروه اسمی مفعول تنها در صورتی قابلیت نمایه سازی دارد که از نظر شناختی برای مخاطب تشخیص پذیر باشد. به این ترتیب نمایه سازی موارد اندک مفعول نکره در شواهد زبان فارسی تبیین می گردد. نکته دیگر آن که در تمامی موارد اعم از نمایه سازی مفعول معرفه یا نکره، گروه اسمی مفعول با «را» همراه است. بنابراین نمی توان «را» را نشان معرفگی یا مشخص بودگی دانست.